KALENDARIUM POWSTANIA STYCZNIOWEGO
PRZED POWSTANIEM
1856
23 maja
Do Warszawy przybywa nowy car Aleksander II, mający – w przeciwieństwie do ojca Mikołaja II – opinię reformatora. Liczących na poluzowanie rygorów w Kongresówce Polaków wita słowami: Żadnych marzeń, panowie, żadnych marzeń…
1860
11 czerwca
Pogrzeb wdowy po gen. Józefie Sowińskim, bohaterze powstania listopadowego, zmienia się w wielka manifestację patriotyczną, pierwszą od ponad 30 lat.
29 listopada
W rocznicę Nocy Listopadowej na ulice Warszawy wylegają tłumy demonstrantów. Śpiewają m.in. Boże, coś Polskę, napisaną przez Alojzego Felińskiego na cześć cara Aleksandra I, ale manifestanci zmienili refren na Ojczyznę wolną racz nam wrócić Panie.
1861
25 lutego
Pochód młodzieży na warszawskiej Starówce z okazji 30. rocznicy bitwy o Olszynkę Grochowską rozpędza konna żandarmeria. 30 osób trafia do aresztu.
27 lutego
Studenci organizują protest, domagając się uwolnienia aresztowanych. Wojsko rosyjskie otwiera ogień, pada pięciu zabitych. Wobec wielkiego oburzenia społeczeństwa namiestnik królestwa gen. Michał Gorczakow dymisjonuje znienawidzonego policmajstra Fiodora Trepowa i zezwala na powołanie straży obywatelskiej.
2 marca
Uroczysty pogrzeb pięciu poległych na warszawskich Powązkach.
8 kwietnia
Na warszawskim pl. Zamkowym rosyjskie wojsko ostrzeliwuje kilkutysięczny tłum, zabijając 100 ludzi.
14 października
Nowy namiestnik gen. Karol Lambert wprowadza stan wojenny w Królestwie Polskim.
15 października
Mimo zakazów warszawiacy obchodzą rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki. Wojsko rosyjskie pacyfikuje manifestacje i porywa ludzi z kościołów. Na znak protestu księża zamykają świątynie.
1862
14 czerwca
Margrabia Aleksander Wielopolski obejmuje nowo utworzony urząd naczelnika cywilnego rządu w Królestwie Polskim.
15 czerwca
Konspiracyjny namiestnik Warszawy Jarosław Dąbrowski przedstawia nowo wyłonionemu Komitetowi Centralnemu Narodowemu plan zbrojnego powstania.
17 września
Car akceptuje pomysł Wielopolskiego przeprowadzenia nadzwyczajnego poboru do wojska (branki), który ma na celu spacyfikować działalność spiskową.
Październik
KCN wydaje odezwę zapowiadającą wybuch powstania w momencie przeprowadzenia przez władze branki.
Grudzień
Prezydent Warszawy Zygmunt Wielopolski (syn Aleksandra) i policmajster Sergiusz Muchanow przygotowują listę mieszkańców stolicy objętych branką.
1863
12 stycznia
KCN ustala skład Tymczasowego Rządu Narodowego. Część spiskowców opuszcza Warszawę, unikając branki.
14/15 stycznia
Przeprowadzana w nocy branka kończy się przymusowym wzięciem do wojska tylko 30 proc. ludzi umieszczonych na listach.
18 stycznia
Ludwik Mierosławski zostaje mianowany dyktatorem powstania.
22 stycznia
TRN wydaje manifest wzywający naród do powstania oraz dekrety uwłaszczające chłopów.
ZRYW STYCZNIOWY
1863
22/23 stycznia
W Królestwie Polskim wybucha powstanie: spiskowcy atakują 26 garnizonów rosyjskich, przerywają połączenia telegraficzne z Rosją i ruch kolejowy na trasie Warszawa – Petersburg.
8 lutego
Rosja i Prusy podpisują umowę wojskową dotyczącą wspólnego zwalczania powstania, tzw. konwencję Alvenslebena.
17,19,21 lutego
Klęski powstańców pod Miechowem, Krzywosądzą i Nową Wsią.
23 lutego
Skompromitowany porażkami Mierosławski opuszcza kraj.
24 lutego
Krwawa bitwa pod Małogoszczem zakończona klęską dotychczas odnoszącego sukcesy Mariana Langiewicza.
9 marca
Zwycięstwo Ludwika Narbutta pod Rudnikami na Litwie.
11 marca
Langiewicz zostaje mianowany dyktatorem powstania.
18/19 marca
Po bitwie pod Grochowiskami oddział Langiewicza przekracza granicę z Austrią. Władze nad powstaniem ponownie przejmuje TRN.
31 marca (16 kwietnia)
TRN ogłasza Złotą Hramotę, spisany cyrylicą dekret wzywający lud Podola, Wołynia i Ukrainy do udziału w powstaniu i ogłaszający uwłaszczenie chłopów na tych terenach.
4 kwietnia
Wybucha powstanie na Litwie, którym kierują Konstanty Kalinowski i Zygmunt Sierakowski.
15 kwietnia
Car ogłasza amnestię dla powstańców, którzy w ciągu miesiąca złożą broń.
17 kwietnia
Austria, Francja i Wielka Brytania ślą noty do cara, protestując przeciwko represyjnej polityce w Królestwie Polskim.
26 kwietnia
Sukces dowodzącego zgrupowaniem niemal 1 tys. powstańców Francuza Leona Younga de Blankenheim pod Nową Wsią na Kujawach.
1 maja
Zwycięstwo Antoniego Jeziorańskiego pod Kobylanką.
5 maja
Klęska i śmierć Ludwika Narbutta pod Dubiczami na Litwie.
9 czerwca
Personel Banku Polskiego w Warszawie przekazuje powstańcom depozyty Kasy Głównej Królestwa Polskiego: 3,6 mln zł i 500 tys. rubli.
16 lipca
Wielopolski wyjeżdża z kraju.
8 sierpnia
Oddział Michała Heydenreicha-Kruka atakuje pod Żyrzynem rosyjski konwój, zdobywając 140 tys. rubli.
24 sierpnia
Klęska Heydenreicha-Kruka pod Fajsławicami.
19 września
Nieudany zamach na gen. Fiodora Berga, rosyjskiego komendanta Warszawy.
17 października
Romuald Traugutt zostaje dyktatorem powstania.
15 – 22 grudnia
Traugutt wprowadza jednolitą organizację wojsk powstańczych i nadzór tajnej administracji nad uwłaszczeniem chłopów.
1864
21 lutego
Klęska gen. Józefa Hauke-Bosaka pod Opatowem.
2 marca
Aleksander II wydaje dekret uwłaszczający chłopów w Królestwie Polskim.
10/11 kwietnia
Carscy żandarmi aresztują Traugutta.
5 sierpnia
Egzekucja Traugutta i czterech członków powstańczego rządu na stokach warszawskiej Cytadeli – symboliczny koniec powstania.
REPRESJE POPOWSTANIOWE
1884
8 listopada
W ramach represji car wydaje ukaz o kasacie części klasztorów w Królestwie Polskim.
1865
17 lutego
W Warszawie zostaje stracony ostatni powstańczy naczelnik stolicy Aleksander Waszkowski.
29 kwietnia
Wojska rosyjskie aresztują na Podlasiu księdza Stanisława Brzóskę, ostatniego ukrywającego się powstańczego dowódcę.
24 maja
Powieszenie księdza Brzóski w Sokołowie Podlaskim.
ŹRÓDŁO KALENDARIUM powstania styczniowego / oprac. Marcin Czajkowski // Mówią Wieki. – 2013, nr 1, s. 75